رویدان و گورانکاریێت سالانێت دووه‌م شه‌رێ جیهانی و شێوازێ دوماهی پێ ئینان وداگیرکرنا هنده‌ک به‌شێت روژئاڤایا ئیرانێ و دناڤداش روژهه‌لاتێ کوردستانێ ، ژلایێ سوپایێ سورێ سوڤیه‌تێ ، هه‌رفینا ئه‌رته‌ش و ‌دام و ده‌زگه‌هێت ده‌وله‌تا شای گه‌شه‌کرنا بزاڤا کوردایه‌تێ و کاودانێت سیاسی یێت ده‌ڤه‌رێ و جیهانێ ، ده‌سه‌لاتا رژیما شای هند لاوازوبێ سه‌روبه‌رکر کو ره‌زا شا ناچار بوو ل (16)ێ ئه‌یلولا (1941) ێ ته‌‌‌ختێ سه‌لتانه‌تێ بو کورێ خو (محمدره‌زا)ی ب جهه‌ بهێلیت ب ڤێ چه‌ندێش پێبوستیت رژیما پادشایه‌تی و ده‌سه‌لاتا بنه‌مالا په‌هله‌وانی ل ئیرانی بپارێزیت . دگه‌ل هندێشدا بزاڤێت ره‌وشه‌نبیروخویندوارێت نیشتمانپه‌روه‌ر سه‌ر هه‌لدان و گه‌شه‌ کرنا هزرا دیموکراسی و گیانێ سه‌رفرازی و خواستا بده‌ستڤه‌ئینانا مافان ، دگه‌ل هندێشدا ل ژیر داگیرکه‌رییا سوپاێی سورو هه‌روه‌توڤ لیبوونا هێزێت بیانی و کونسولخانه‌یێت زل هێزان  ژلایه‌کی دیڤه گه‌شه‌‌ کارێت بازرگانی وتێکهه‌لیا دگه‌ل نوێنه‌رو لێپرسراوێت سه‌ربازی و سیاسی دگه‌ل (روسان) کو حه‌ز دکر په‌یوه‌ندی و دوستیاتیێ دگه‌ل کوردان بکه‌ن ونه‌بوونا هیزو ده‌سه‌لات و دام و ده‌زگه‌هیت حکومه‌تا ئیرانی وه‌کی پیویست زه‌مینه‌کێ گونجایی بوو بو گه‌لێ کورد کو سود ل ڤێ ده‌رفه‌تی وه‌رگریت بو دامه‌زراندنا گیانه‌کێ سیاسی بو خو . ڕۆژبو ڕوژێ په‌یوهندیێت کوردا دگه‌ل لیپرسراوێت روسی باشترو به‌رفره‌هتر دبوون مه‌به‌ستا سه‌ره‌کییا روسان ژی ب تنێ دابینکرنا ته‌ناهی وئاسایشا ده‌ڤه‌رێ و زێده‌تروبه‌رفره‌هترکرنا ده‌سه‌لاتا خوو ،په‌یت کرنا شوین پێت خو بوو ، ب بێ ئه‌وه‌ی هیچ به‌رنامه‌یه‌کێ سیاسی و نه‌خشه‌یه‌کێ ئاماده‌کری هه‌بیت . لێ دگه‌ل هندێشدا سه‌رکه‌فتنا وه‌لاتێت دیموکرات ب سه‌ر نازیزم و فاشیزمێدا له‌ شه‌رێ دووه‌مێ جیهانی ، رێیا ململانێ وده‌ست پیکرنا شه‌رێ سارد ، دناڤبه‌را وه‌لاتێت سه‌رکه‌فتی ڤه‌کر و ب ئاوایه‌کێ کریاری جیهان ب سه‌ردو‌وروبه‌ره‌یان دابه‌ش بوو. دچار چو ڤێ هه‌ڤرکێ و ململانێیا دناڤبه‌را هه‌ردوو جه‌مسه‌ران ، روسا هه‌ول دا کو په‌یوه‌ندیێت خو دگه‌ل کوردان خوش بکه‌ن و پشتگیری وپشته‌ڤانیا کوردان بکه‌ن .

ئه‌ڤ چه‌نده‌ بویه‌ ئه‌گه‌رێ ره‌خسانا زه‌مینه‌یه‌کی باش بو کوردان کو بزاڤ بکه‌ن بو بده‌ست خستنا مافێت خوێیت ره‌وا .ژ لایه‌کێ دیڤه‌ و دناڤبه‌را سالانێت 1943-1945 دا،شۆره‌شا بارزان ب سه‌رکردایه‌تیا بارزانی نه‌مرو شێخ ئه‌حمه‌دێ بارزانی ل باشورێ کوردستانێ د کاودانه‌کێ سه‌خت و دژواردا ده‌ربازدبوو، ئه‌و هه‌لومه‌رجێت کو ل رۆژ هه‌لاتێ کوردستانێ بۆ کوردان ره‌خسای و ئه‌و ده‌لیڤه‌یا کو هه‌لکه‌فتی بویه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ کو بیر ل هندێ بهێته‌ کرن ئه‌ڤ هێزا ئه‌زمون دیتی و ته‌ڤگه‌رانه‌ته‌ویی بهێته‌ ڤه‌گوهاستن بۆ کوردستانا ئیرانێ و ل وێرێ درێژه‌ ب خه‌باتا نه‌ته‌وی و مرۆڤیا خۆ بده‌ت.لبه‌ر هندێ پشتی په‌یوه‌ندی کرن دگه‌ل سه‌رکرده‌یێت بزاڤا کوردایه‌تیێ ل  کوردستانا ئیرانێ و هه‌روه‌تۆڤ لێپرسراوێت سۆڤیه‌تێ ، بارزانی نه‌مرو هه‌ڤالێت خۆ ل لێژنا ئازادیێ پشتی رازیبونا شێخ ئه‌حمه‌دێ بارزانی ، بریاردا بچن بۆ رۆژهه‌لاتا کوردستانێ. شۆره‌شا سالێت (1943-1945 )ێ دوماهی پێهاتو بارزانی چونه‌ ئیرانێ.ده‌مێ کو بارزانی گه‌یشتیه‌ رۆژهه‌لاتێ کوردستانێ،زۆر ب گه‌رمی پێشوازی لێهاته‌ کرن.چونا بارزانیا بۆ رۆژهه‌لاتێ و ئه‌و زه‌مینێ ره‌خسایی بۆ گه‌لێ کورد ل رۆژهه‌لاتێ کوردستانێ،رێخۆشکه‌ربوون کو هزر ل دامه‌زراندنا کۆمارا کوردستانێ بهێته‌ کرن و هه‌روه‌تۆڤ داخاز ل سۆڤیه‌تێ بهێته‌ کرن کو پشتگیری و پشته‌ڤانیا ڤێ کۆمارێ بکه‌ت.لبه‌ر هندێ به‌ری راگه‌هاندنا دامه‌زراندنا کۆمارا کوردستانێ ، دکۆمبونه‌کا جه‌ماوه‌ری و مه‌زندا ل (17-12-1945 )ێ ،ئالایێ کوردستانێ ل مهابادێ هاته‌ هه‌لدان و دڤێ کۆمبونێدا پێشه‌وا قازی محه‌مه‌دی په‌یڤه‌ک پێشکه‌ش کر،ده‌ستپێکا سالا 1946 ێ خه‌لکێ باژێرو باژێرۆکێت کوردستانێ د کاودانه‌کێ نویدا دژیان ، ئه‌و که‌فتبونه‌ دناڤ پله‌یه‌کا نوییا ژیانا سیاسی و دبه‌رهه‌ڤ بوون بۆ هه‌ر گۆرین و رویدانێت نوو و پر هیڤی.حزبا دیمۆکراتا کوردستانێ هایداره ته‌ڤایا رۆنشتڤانێت کوردستانێ کو بۆ کۆمبونه‌کا به‌رفره‌هل رۆژا (22-1-1946 )ێ ل گۆره‌پانا چارچرا ل مهابادێ.جه‌ماوه‌رێ کورد ب جۆتیارو هه‌ژارو ده‌وله‌مه‌ندو شێخ و مه‌لاو پیروکال و ئافره‌ت و زارۆک و هه‌می ته‌خ و چینێت کۆمه‌لگه‌ها کورده‌واری گوندو باژێرک و مال و جهو وارێت خۆ ب جه هێلان و به‌ره‌ڤ مهابادێ که‌فتنه‌ رێ ب بێ کو سڕو سه‌رماوجه‌مه‌دا وان رۆژێت سارێت زڤستانێ چ کارتێ کرنێ ل سه‌ر زه‌وق وشه‌وق ئیراده‌یا وان بکه‌ت،چونکی شه‌پولێت هزرو هیڤیێت سه‌دان ساله‌یێت باب و باپیران و هیڤییا رزگاریێ و ب جه هاتنا ئامانجێت وان هێزه‌ک ل بن نه‌هاتی دابویه‌ وان.روژا(1946/1/22)دڕوژه‌کا وه‌کی ئه‌ڤڕودا گوڕه‌پانا چوارچرایا مهاباد ب به‌رهه‌ڤبونا هزاران که‌سان د مه‌راسیمه‌کا پر شکۆ و بێ وێنه‌دا،کومارا کوردستانێ هاته‌ ڕاگه‌هاندن.دڤی ده‌مه‌یدا پێشه‌وا(قازی محمد)دناڤ سلاڤا سه‌ربازی و چه‌پله‌ و هه‌وار و شه‌وقا خه‌لکێ ئاماده‌ بویی ڤه‌ هاته‌ پێشوازیکرن و دپه‌یڤه‌کێدا دامه‌زراندنا کومارا کوردستانێ ل مهاباد ڕاگه‌هاند.(بارزانی نه‌مر)هاته‌ داوه‌تکرن بو ڤێ مه‌راسیمێ و پشتی ماوه‌یه‌کێ ژی لسه‌ر ڤێ چه‌ندێ پێک هاتن کو بارزانی ڕولێ خو ببینن بو پشتگیری و ب هێز کرنا کومارا کوردستانێ.ب راستیش هێزێت بارزانی و ته‌ڤگه‌را بارزان زور چالاکانه‌ پشکداری دکومارێدا کر و بونه‌ هێزا هه‌ره‌ مه‌زن و جهێ باوه‌ریێ بو پاراستنا کومارێ،هه‌روه‌توڤ بارزانی نه‌مر ڕوله‌کێ گرنگ دیت بو به‌شداری پێکرنا پڕاینا هوزێت ده‌ڤه‌رێ،کو پشتی مانگا مایسا 1946ێ زێده‌تر ل(26)هوزان کو هژمارا هێزێت وان(8800)په‌یاده‌ و(1700)سووار بوون ته‌ڤلی شوڕه‌شی بوون و هاتنه‌ رێزا کومارێ.روژا 1946/2/11ێ کابینا حکومه‌تا کوردستانێ هات راگه‌هاندن،ئه‌ڤ کابینه‌یه‌ ل(14)وه‌زاره‌تا پێک دهات.حاجی بابه‌ شێخ بویه‌ سه‌روک وه‌زیران(سه‌روکێ ئه‌نجومه‌نێ سه‌روکاتیا نه‌ته‌وه‌یی کوردستان)دام و ده‌زگه‌هێت کومارێ،هه‌ر ل کابینا و وه‌زاره‌تان و بڕیڤه‌به‌ریێت گشتی و فه‌رمانگه‌ و قوتابخانه‌ و دامه‌زراوه‌یێت وێ،که‌فتنه‌ کارو ده‌ست ب خزمه‌تێ کر.کوماره‌کا نیشتیمانی و ئازاد و دیموکرات بوو،خه‌لکی که‌یف پێ دهات و دڤیا،بارێ ته‌ناهی و ئارامیێ زورێ باش بوو،سروشتێ نه‌ته‌وایه‌تی و تێکهه‌لیێت باش دگه‌ل پشکێت دیترێت کوردستانێ و په‌یوه‌ندیێت دوستانه‌ دگه‌ل کومارا ئازربایجانێ، بارێ ئابوری و ژیارا خه‌لکی و بارێ ره‌وشه‌نبیری و خوینده‌واری،میدیا و رادیو و چاپه‌مه‌نی ل وی سه‌رده‌میدا، دوێ ماوه‌یێ کورت و ته‌مه‌نێ ساڤادا،ل ئه‌نجام و کارو شوینه‌وارێت به‌رچاڤێت ڤی ئه‌زمونه‌ی بوون،دگه‌ل وان هه‌می گیروگرفت و ئاریشێت کو روژانه‌ هه‌ڤڕویشی کومارێ دبوون.

-گرنگترین و دیارترین ده‌ستکه‌فتێت کومارا کوردستانێ ل مهاباد:

1-یاسا دانان و هه‌ولا جێبه‌جێکرن و پیاده‌ کرنا یاسایێ دیمه‌نه‌کێ شارستانیێ کومارێ بوو.

2-بزوتنه‌وا جه‌ماوه‌رییا لاوان،ئافره‌تان و ژنان دچارچوڤێ ڕێکخراوه‌ییدا دیارده‌کێ نوی بوو دناڤ جڤاکا کورده‌واریدا.

3-پێک ئینانا ئه‌نجومه‌نێ وه‌زیران(ئه‌نجومه‌نێ سه‌روکاتیا نه‌ته‌وی)و وه‌زاره‌ت و دام و ده‌زگه‌هێت حکومی،توانا و شیانا خو بڕیڤه‌ برنێ خو یاد کر.

4-پێک ئینانا سوپا و هێزا چه‌کداری یا پێشمه‌رگه‌ی توانایا سه‌ربازییا کوردان دسه‌لماند.

5-هانده‌ر و بزوێنه‌رێ گه‌شه‌ کرن و پێشڤه‌چونا ئه‌ده‌ب و زمان و هونه‌رو کلتورێ نه‌ته‌وی بوو.

6-یا ل هه‌میێ گرنگتر به‌شداربوونا بارزانیان بوو دڤێ کومارێدا کو ئێکبوونا نه‌ته‌وا کورد و نیشتیمانێ کوردان ل هه‌ر چار پارچه‌یان دسه‌لماند.

هژماره‌کا زۆرا گۆڤارو رۆژنامه‌یان ل وی سه‌رده‌می ده‌ردچون: رۆژناما کوردستان، گۆڤارا گه‌لاڤێژ ، گۆڤارا کوردستان، گۆڤارا هه‌لاله‌ ، گۆڤارا هاواری کورد، گۆڤارا هه‌واری کوردستان، گۆڤارا گڕو گالی مندالانی کوردستان ده‌رد‌چون .

لێ مخابن کۆمارا کوردستانێ ته‌مه‌نه‌کێ زۆرێ کورت هه‌بوو، ئه‌ڤ کۆماره‌ هه‌رزوو تووشی ئالۆزی و هه‌رفینێ هات ، چونکی ئه‌و کاودان و هه‌لومه‌رجێت کو تێدا لدایکبووی و دامه‌زریای د ئاسایی نه‌بون، دپڕبون ل ئالۆزی و ململانێ و هه‌ڤرکیان. چ لسه‌ر ئاستێ زلهێزانو ده‌ست پێبونا قۆناغه‌کا نوی ل سیسته‌مێ سیاسیێ جیهانی و چ لسه‌ر ئاستێ ناڤخۆیێ ئیرانێ.کومارا کوردستانێ لدایکبوویا ناڤ ڤ بارودوخێ ئالوز و پڕ کێشه‌ بوو رژێما شای و پشته‌ڤانێت وی،ددلته‌نگ بوون ب هه‌بوونا کوماره‌کێ ب ناڤێ کومارا کوردستانێ،له‌وڕا که‌فتنه‌ خوو پیلان ل دژی ڤی کیانه‌ی گێران و نه‌خشه‌ بو هه‌ڕفاندنێ دارێتن ب تایبه‌تی:

1-ل رویێ سیاسی و گه‌مه‌ و یاریێت دبلوماسی.

2-ل رویێ ئابوری و دورپێچکرنا ده‌ڤه‌رێ.

3-ل رویێ سه‌ربازی هێرش و گڤاشتنێت به‌رفره‌ ه ل هه‌می لایانڤه‌ بو سه‌ر کومارێ.

4-تێکدانا برایه‌تی و ته‌باییێ و ئێکه‌تیارێزێت گه‌لێ کورد ب راکێشانا سه‌روک هوز و که‌سایه‌تیێت ناڤدارو ده‌سهه‌لاتدارێت سه‌ربازی دناڤ کومارێدا بو لایێ حکومه‌تێ و رازی کرنا وان بو هاریکاریکرنا رژێما شای.

زور ب مخابنیڤه‌ کو پڕانیا پلان و نه‌خشێت دوژمنان سه‌رگرتن.

-ل رویێ سیاسیڤه‌ و هه‌ولێت دبلوماسی و ب کێمترین ئیمتیاز و ئه‌رزانترین بها،سوڤیه‌تێ ده‌ست ل پشتگیری کرنا کومارا کوردستانێ هه‌لگرت و زه‌مینێ هه‌ڕفاندنا کومارێ خوش کر و هه‌روه‌توڤ ل روی ئابوری و سه‌ربازی و سیاسی کوردستان ب تنێ هێلا و پشتا خو تێکر.

- ل رویێ سه‌ربازیڤه‌ ل هه‌می ئالیان هێرشێت به‌ربلاڤ کرنه‌ سه‌ر کومارا کوردستانێ.

-ل رویێ چێکرنا دوبه‌ره‌کێ و تێکدانا رێزێت گه‌لێ کورد ژی زورینه‌یا هوزێت کوردان و سه‌روک هوزان،رازیبوون و ده‌ست دناڤ ده‌ستێت دوژمنان ناو هاریکاریا رژێمێ کر،ب تنێ چه‌ند که‌سه‌ک نه‌بن ب تایبه‌تی قورسایی و گرانیا شه‌ڕی که‌فته‌ سه‌رملێت بارزانیان و زور مه‌ردانه‌ به‌رگری ل کومارێ کر و دڤێ رێییدا توشی چه‌ندین شه‌ڕان بوون و هند داستان تومار کرن ل وانا:

1-شه‌ڕێ قارئاڤا ل 1946/4/29

2-شه‌ڕێ ملقه‌ره‌نی و مامه‌شا

3-شه‌ڕێ نه‌لۆسێ

4-شه‌ڕێ گۆجار

5-به‌رگریکرن ل شنویێ

لێ دگه‌ل هندێشدا لبه‌ر چه‌ندین هوکاران،کومارا کوردستانێ پشتی ژییه‌کێ کۆرت و کێمتر ل ساله‌کێ هه‌ڕفی،قازی محمد و سه‌یفی قازی و سه‌دری قازی سه‌رباری شیره‌تێت بارزانی نه‌مر کو خو بده‌ستڤه‌ نه‌ده‌ن خو ڕاده‌ستی رژێما شای کر و ئالایێ کوردستانێ ته‌سلیمی بارزانی نه‌مر کر و پشتی خو ڕاده‌ستکرنێ ل به‌رسپێده‌یا(1947/3/31)دا و لسه‌ر بڕیارا دادگه‌ها سه‌ربازی هاتنه‌ ل سێداره‌ دان و ئێدی ب ته‌ڤاڤی دوماهی ب کومارا کوردستانێ ل مهاباد هات و هیڤی و ئومێدێت ملیونان کوردان کو ل روژه‌کا وه‌کی ئه‌ڤرو واته‌(1946/1/22)ێ ل گوڕه‌پانا چارچرا ب خویندنا سرودا نه‌ته‌وی(ئه‌ی ره‌قیب)و ڕاگه‌هاندنا ئێکه‌م کومارا کوردستانێ،گه‌ش ببوون،ب ته‌ڤاڤی لناڤچون و نه‌مان.لێ خوشبه‌ختانه‌ ته‌ڤگه‌را رزگاریخازیا گه‌لێت کوردستانێ ب سه‌روکاتیا بابێ روحی و نه‌ته‌وی بارزانی نه‌مر درێژه‌ ب خه‌باتا خودا و نه‌ب تنێ خو ڕاده‌ستی دوژمنان نه‌کر به‌لکی هیڤی و ئومێد و ئیرادا شوره‌شگێری دناڤ گه‌لێ کورد دا ڤه‌ژاند و گه‌شانده‌ڤه‌.هزاران سلاڤ ل گیانی پاکژی پێشه‌وا قازی محمد و هه‌می شه‌هیدێت رێیا رزگاریا کورد و کوردستانێ بژی کورد بژی کوردستان.

Share this post