هەرێمی كوردستان پێی لەسەر پلیكانەكانی بووژانەوەی ژێرخانی ئابووری و گەشەی هەمەلایەنە و گۆڕانكاری داناوە و هەنگاوێك و دووانیشی بەرەو سەرەوە هەڵهێناوە.

یەكێك لەو كایانەی لەسەر لیستی ئەم پڕۆسەی پێشڤەچوونەیە، بونیاتنانەوە و فراوانكردنی شارەكانە تا ببنە “شاری باش” و گونجاو بۆ ژیان و گوزەران و كار و داهێنان.

شاری باش ئەو شارەیە لە هەناویدا پێوەندیی پۆزەتیڤانە لە نێوانی ژێرخانی ئابووری و سیستەمی كۆمەڵایەتی (چینە كۆمەڵایەتییەكان، رەگەزە كۆمەڵایەتییەكان و پێكهاتە نەتەوەییەكان) و سیستەمی حكوومڕانی دروست دەكات.

سەرەكیترین كردار بۆ بەدیهێنانی شاری باش (پلاندانان)ـە كە كارلێكی نێوان (زانین) و (كاركردن)ـە. بە مانایەكی دیكە پلاندانان پڕۆسەی گرێدانی نێوان زانینی زانستی و هونەرییە لەگەڵ كردەوە و كاركردن.

تێگەییشتنمان بۆ پلاندان چییە؟ ئایا كردارێكی پرۆفیشناڵی پسپۆڕانەیە كە چەند كەسێك “پلاندانەر” دەیكەن؟ یان كردارێكە لە ئەڵقەیەكی فراوانتری زانین و كرداردا رێك دەخرێ و جێبەجێ دەكرێ؟

هەندێك تا هەنووكەیش پێیان وایە پلاندانان كاری پسپۆڕانە و زانینی زانستانە و كرداری پرۆفیشناڵانە دەخوازێ و كۆمەڵگە پێوەندی بەم پڕۆسەیەوە نییە.
لە بەرانبەر ئەوانیشدا، هەن لەو بڕوایەدان لەبەر ئەوەی پلاندانان لە رێچكەی سیاسەت و بڕیاری سیاسی و پێویستی كۆمەڵایەتی و بەرژەوەندیی كۆمەڵ و كەسەكان و هێزە بزوێنەرەكانی كۆمەڵگە جیا ناكرێتەوە، بۆیە دەبێ نوێنەرانی ئەم كایانە تێیدا بەشدار بن. بەم مانایە پلاندانان جێبەجێكردنی ئەو ئامانجەیە كە لە رووی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە شیاوە، نەك تەنیا ئەوەی لە رووی هونەریی و پسپۆڕییەوە شیاوە.

ململانێی نێوان ئەم رەوتانە بیرۆكەی “دیموكراتیزەكردنی پلاندانان”ـی هێناوەتە ئاراوە، كە هەوڵ دەدات تێزێك بسەلمێنێ ئەویش ئەوەیە، شاری باش بۆ باشتركردنی ژیانی دانیشتووانە، دانیشتووان نموونەی كۆمەڵگەیە، لە پێكهاتەی چینایەتی و رەگەزی و نەتەوەیی و تەمەنی جیاجیا و كەرت و یەكەی كۆمەڵایەتی بینراو و نەبینراو پێك هاتووە، بەرژەوەندیی جیاواز لە هەناویدا هەیە، داخوازی و ئاوات و پێویستییەكانی پۆلین كردووە، شوێن و كاتی هەیە بۆیە هەر پڕۆسەیەكی پلاندانان پێویستە لەم قەوارە ئاڵۆزەوە سەرچاوە بگرێ و بۆ ئەمانیش بگەڕێتەوە تا لەو شارە باشەدا ئەمانە پێكەوە كۆ بكاتەوە و ژیان و گوزەرانیان بۆ دابین بكات.

بۆ ئەوەی ئەم كردارە بە دەرەنجامی باش دەربچێ و بەرهەمەكەیشی رێزلێگیراو و خوازراو بێ، پێویستە پێكهاتەكانی ئەم قەوارە ئاڵۆزە خۆیان ببنە بەشێك لە “زانین و كردار”ـی پلاندانان و بەشداری تێدا بكەن. ئەم پڕۆسەیە بریتییە لە دیموكراتیزەكردنی پلاندانان.

كە دانیشتووان بەشداری پلاندانان دەكەن، جگە لەوەی بنەمای زانیاریی ئەوان بە پلاندانان زیاتر دەبێ، هەروەها بەهرەمەندبوون لە پلاندانانیش لە چینێكی كۆمەڵایەتیی دیاریكراوەوە دەگوازرێتەوە بۆ بەهرەمەندبوونی گشت چین و توێژ و كەرت و یەكە كۆمەڵایەتییە نەبینراوەكانی كۆمەڵگە و جۆری ژیانیان پەرە پێ دەدات و باشتر دەكات و وەكوو تیۆرزانی پلاندانان (لیۆنی ساندرۆ كرۆك) دەڵێ: “ئەمەیان مەسەلەی دەرخستنی نەبینراوەكانە.”

بە واتایەكی دیكە ئەو دەیەوێ بڵێ هەرئەوەندە بەس نییە كە تێگەییشتنمان و كاركردنمان بۆ شار بگۆڕین، بەڵكوو دەبێت دەنگی دانیشتووانە نەبینراوەكان بگاتە هۆبەكانی حكوومەت.

جا ئەگەر فەلسەفەی حكوومەتی هەرێمی كوردستان دیموكراتیزەكردنی كایە جۆراوجۆرەكانی كۆمەڵگەی كوردستانە، كەواتە ئاوێتەكردنی هاووڵاتیانی كوردستان لە كولتوور و كرداری پلانداناندا دەبێتە یەكێك لە سیما و كۆڵەگەكانی ئەو دیموكراتیزەكردنە.

بۆ دەرخستنی بایەخی پلاندانان و پێوەندی بە كایە جۆراوجۆرەكانی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و كولتووریی خەڵكەوە، هەروەها بۆ دەرخستنی رادەی ئامادەیی چین و توێژە جیاجیاكانی كۆمەڵگەی كوردستان، بۆ بەشداری لە پڕۆسەی پلانداناندا، لە (سەنتەری توێژینەوەی دیموكراسی و مافی مرۆڤ (DHRCو لە چوارچێوەی بەرنامەكانی (تۆڕی پلان PLAN)ـدا لە كۆتایی هاوینی ساڵی 2008ـدا بەشداریم كرد لە ئامادەكردنی فۆڕمێكی راپرسی و دواتر شیكردنەوە و لێكدانەوەی وەڵامی سمپڵەكە.

راپرسییەكە لە هەرسێ پارێزگای هەولێر، سلێمانی و دهۆك كرا، كە 1516 كەس فۆڕمی پرسیارەكانیان پڕ كردەوە.

• دابەشبوونی سمپڵەكە بەسەر پارێزگاكاندا لە خشتەی ژمارە (1)ـدا دیارە:

• دابەشبوونی رەگەزیی سمپڵەكەیش لە خشتەی ژمارە (2)ـدا دیارە:

• راپرسییەكە (5) پرسیاری گشتیی بۆ زانینی زانیاری لە بارەی بەشداربووان، هەروەها (11) پرسیاری تایبەت بە بابەتەكەی تێدا بووە.

لە ئەنجامی كۆكردنەوەی دەرەنجامەكانی ئەو راپرسییەدا، چەندین زانیاری دەست كەوتوون كە لە راپۆرتێكدا بە ئاڕاستەی سەلماندنی گریمانەكانی لێكۆڵینەوەكە شی كراونەتەوە.

• گریمانەی سەرەكیی لێكۆڵینەوەكە، بریتییە لەوەی كە كۆمەڵگەی كوردستان بە پێكهاتەی سیاسی (حكوومەت وسەركردایەتیی سیاسی) و كۆمەڵایەتی (چین و توێژەكۆمەڵایەتییەكان و كۆمەڵگەی مەدەنی) رووبەڕووی پڕكێشی (تحدیات)ـی پەرەسەندن بووەتەوە.

ئاڕاستەی پەرەسەندنەكەیش هێشتا لە بەردەم تاقیكردنەوەدایە و دەڵەمەیە. تەنانەت هەندێ لە كۆڵەگەكانی هێشتا دامەزراو و پتەو نین. لە ئاستە جۆراوجۆرەكانیشدا، رۆشنبیریی بەڕێوەبردنی دەوڵەت نەبووەتە هوشیارییەكی كۆمەڵایەتی.

• (پلاندانان) یەكێكە لە كۆڵەگە هەرە گرنگەكانی پەرەسەندنی هەر كۆمەڵگەیەك، كە لە كۆمەڵگە هاوچەرخ و مۆدێرنەكاندا نەك هەر چەسپاوە، بەڵكوو لە رێی بەشداریپێكردنی فراوان و هەمەلایەنەی خەڵكەوە دیموكراتیزەیش كراوە.

• ئەمەیش یەكێكە لەو پڕكێشییانەی رووبەڕووی كۆمەڵگەی ئێمەیش بووەتەوە و پرسیاری جیددی لە بەردەمدا قوت كردووەتەوە. دەرئەنجامەكانی ئەو راپرسییە وەڵامی هەندێ لایەنی ئەو پرسیارە دەداتەوە.

بواری یەكەم: شیكردنەوەی داتا گشتییەكان
بەشداربووان بە پێی تەمەنیان بەم شێوەیە بوون: 31.8% كەمتر لە 25 ساڵ، 42.5%ـی بەشداران 26 تا 35 ساڵ واتە تەمەنی لاوێتی و هەڕەتی جووڵە و داهێناندان.

هەروەها 16.1% تەمەنیان لە نێوان 36 ساڵ تا 45 ساڵی بووە و دەتوانرێ وەك تەواوكەرێك بخرێتە سەر كۆی ئەو توێژەی پێشوو، بەو پێیەی هەمان ماوەی جووڵە و داهێنان و كامڵبوونی كەسایەتیی مرۆڤە، چ وەك بیركردنەوە، چ وەك بڕیار و ئیختیارات.

كەواتە ئەو توێژە گرنگ و بەبەرهەمەی بەشداربووان دەكاتە (58.6%)ـی سەمپڵەكە.

لە پاڵ ئەماندا 38،8% تەمەنیان لە 25 ساڵ كەمترە و تا 25 ساڵانن كە ماوەی دروستبوونی كەسایەتیی مرۆڤ و دیاریكردنی سەرەتای ئاڕاستەكانی بیركردنەوە و بڕیارە. ئەمەیش ئەوەمان بۆ روون دەكاتەوە، زۆرینەی كۆمەڵگەی كوردستان كە لە دامودەستگەكاندا كار دەكەن، لەو سێ ماوە گرنگەی تەمەندان. تەماشای خشتەی ژمارە (3) بكە:

ئینجا كە ئەم فاكتەرە یان گۆڕدراوە لەگەڵ گۆڕاوێكی دیكەدا بەراورد دەكەین كە تایبەتە بە پیشە و كاری بەشداران، بۆمان دەردەكەوێ كە (72.5%)ـی بەشداران فەرمانبەرن و (8.4%) مامۆستان كە دەكرێ لە كۆدا بخرێتە سەر توێژەكەی پێشوو.

كەمترین رێژەی بەشداران (0.4%) بێكارن، (2.6%) كاسبكار، (9%) قوتابی، (7.1%) پیشەی دیكەیان هەبووە. بڕوانە خشتەی ژمارە (4)
كەواتە ئەوانەی وەڵامی پرسیارەكانیان داوەتەوە زوربەیان بە شێوەی جیا جیا بە پێی پیشەكەیان و پێگەیان لەناو دامودەستگە رەسمی و پەروەردەیییەكاندا بەشدارییان لە بەڕێوەبردنی كاروباری كۆمەڵگەدا هەیە.

هەروەها جێی سەرنجیشە كە (33.7%)ـی بەشداران بڕوانامەی بەكەلۆریۆسیان هەیە و دەرچووی زانكۆن، یان ئێستا لە كۆلیژێك دەخوێنن. لە پاڵیاندا ئاستە جیاجیاكانی دیكەی خوێندن هەیە. تەماشای خشتەی خوارەوە بكە:

خشتەی ژمارە (5)
ز ئاستی زانستی ژمارە رێژەی سەدی
1 سەرەتایی 93 6.1 %
2 ناوەندی 241 15.9 %
3 ئامادەیی 330 21.8 %
4 پەیمانگە 308 20.3 %
5 زانكۆ 511 33.7 %
6 خوێندنی باڵا 33 2.2 %
كۆ 1516 100%


بواری دووەم: ئامادەیی خەڵك بۆ بەشداریكردن لە پڕۆسەی پلانداناندا
بۆ ئەوەی سەرەتایەكمان هەبێ بۆ زانینی رادە و شێوازی ئامادەیی خەڵك بۆ بەشداریكردن لە پڕۆسەی پلانداناندا، پێویستە بزانین كە ئەوان چی شێوازێك لە سیستەمیان بە لاوە باشترە بۆ ئەوەی لە پلاندانان و جێبەجێكردنی پلاندا پێڕۆ بكرێ. بۆیە لە فۆڕمی راپرسییەكەدا ئەم پرسیارە لە سمپڵەكە كرا و چوار خەیاریان خرایە بەردەم كە بریتی بوون لە ( شێوازی مەركەزی- حكوومەت، شێوازی نامەركەزی – ئەنجوومەنی پارێزگاكان، میللی – لیژنەی كەرت و گەڕەكەكان، تێكەڵاو) .

وەڵامەكانیش كە لە خشتەی ژمارە (6)ـدایە، پێمان دەڵێ كە رەوتی سەرەكی ئەوەیە تێكەڵاو بێت و بە رێژەی 44.7%ـی سمپڵەكە لەو بڕوایەدان كە هەموو ئەو لایەنانەنە پێكەوە پلان دابنێن و جێبەجێی بكەن باشترین شێوازە بۆ پێڕۆییكردن.

لەوە بەدواوە 25.1% پێیان باشترە مەركەزی بێت لە لایەن حكوومەتی هەرێمەوە واتە لە ئەنجوومەنی وەزیرانەوە لە هەولێر.

ئینجا بە رێژەیەكی لەو كەمتر كە 22.2%ـە، پێیان باشە نامەركەزی بێت و دەستەڵاتی پلاندانان و جێبەجێكردنی بدرێتە ئەنجوومەنی پارێزگاكان. وەلێ سەبارەت بە شێوازی میللی كەمترین رێژەی هەیە كە 8.1%ـە.

ئەمە سەرەتایەكی گرنگە بە تایبەتی بۆ تێگەییشتن لە مەیلی خەڵكی كوردستان و بۆ تێگەییشتن لەوەدوای وەڵام و زانیارییەكانیش.

پێكهاتەی سمپڵەكەمان، كە فەرمانبەر و خاوەنی بڕوانامەی زانكۆیین و تەمەنیان لە نێوان 25 ساڵ تا 55 ساڵە، زۆرینەی نموونەی وەڵامدەرەوەكانن و خۆیان بە شێوازی جیاجیا لە ناو پڕۆسەی سیاسی و چالاكییە ئابووری و ئیداری و خزمەتگوزارییەكانن، بۆیە كە پرسیاریان لێ كراوە: ئایا لە بوارەكەی خۆتدا پێت باشە لە پلانداناندا بەشداری بكەیت؟! (70.6%) وەڵامەكەیان ئەوە بووە كە پێان باشە بە شێوەیەكی رێكوپێك لە پڕۆسەی پلانداناندا بەشداری بكەن و (20.4%)ـیش پێیان باشە (هەندێ جار) واتە بە پێی زەروورەت و پێویستیی پڕۆژەكان و جۆری پێوەندیی ئەو پڕۆژانە بەوانەوە، لە پڕۆسەی پلانداناندا بەشدار بن.

بڕوانە خشتەی ژمارە (٧):
كەواتە پێویستە حكوومەتی هەرێم و سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان ئەم ئامادەباشییەی چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكان رەچاو بكەن و بە لایانەوە گرنگ بێت كە خەڵكی كوردستان ئەم هۆشیارییەیان لا دروست بووە و ئامادەن بۆ دانانی پلانە ستراتیژییەكان لەگەڵ حكوومەتدا بەشدار بن.

ئەمە داتایەكی گرنگە بۆ هاندانی هەرچی زیاتر دیموكراتیزەكردنی پڕۆسەی پلاندانان و ناچاركردنی حكوومەت كە دەبێت بواری بەشداریپێكردنی خەڵك بڕەخسێنێ و فەراهەمی بكات.

بۆ زیاتر سەلماندنی ئەم بیرۆكەیە، دەبێت سەرنج لە داتاكانی وەڵامدانەوەی پرسیارێكی دیكەی راپرسییەكە بدەین كە دەڵێ: بە ڕای تۆ، تەنیا حكوومەت پلان دابنێت؟! لە وەڵامدا (83.8%)ـی بەشداران پێیان وایە نابێت حكوومەت بە تەنیا پلان دابنێت (بڕوانە خشتەی ژمارە 8). بە واتەیەكی دیكە ئەم رێژە گەورەیە بڕوای بە بەشدارێتیی خۆی هەیە لەگەڵ حكوومەتدا بۆ پلاندانان.

كە لە بەشدارانیش پرسیار كراوە ئایا چ شێوازێك زیاتر بۆ سەركەوتنی پڕۆژەكان بەسوودە؟ حكوومەت پلانیان بۆ دابنێ؟ یان حكوومەت و ئەنجوومەنی پارێزگاكان پلانیان بۆ دابنێن؟ یان ئەنجوومەنی پارێزگان؟ یاخود ئەنجوومەنی پارێزگا و خەڵكی ناوچەكە؟ یان هەموویان پێكەوە؟!

هەمان روانگە و تێڕوانین دووپات بووەتەوە (بڕوانە خشتەی ژمارە ٩) و (61.1%)ـی بەشداران پێیان وایە كە باشترین شێواز بۆ سەركەوتنی پڕۆژەكان ئەوەیە كە حكوومەت و ئەنجوومەنی پارێزگا و خەڵكی لە پلانداناندا پێكەوە هاوكاری بكەن.

بۆ پلاندانان، كێ لەگەڵ حكوومەتدا بەشدار بێ سوودی زیاترە؟ پرسیارێكی دیكەی راپرسییەكە بووە و دەرەنجام داتاكان، وەكوو لە خشتەی ژمارە (10)ـدا دیارە، پێمان دەڵێن كە (67.1%)ـی وەڵامدەرەوان، بەشدارێتیی پێكهاتە جۆراوجۆرەكانی ناو كۆمەڵگە بە ئەنجوومەنی پارێزگا و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و ئەنجوومەنی گەڕەك و كەرتەكانی ناوشارەوە بە شێوازی دروست دەزانن لە پلاندانان.

ئەم داتایە بە شێوازی دیكەیش لە وەڵامی پرسیاری تردا دووپات بووەتەوە. كەواتە زەمینەی كۆمەڵایەتی وەك (تێگەییشتن، ئامادەیی، زەروورەت و سوود) ساز و ئامادەیە بۆ بەشداریپێكردنی خەڵك لە پڕۆسەی پلانداناندا. بە مانایەكی دیكە، زەمینەی كۆمەڵایەتی، بۆ بەكۆمەڵایەتیكردن و دیموكراتیزەكردنی پڕۆسەی پلاندانان لە كۆمەڵگەی كوردستاندا رەخساوە و ماوە حكوومەتی هەرێم بۆ ئۆرگانیزەكردنی ئەم ئامادەییە چی دەكات.

دروستبوونی ئەم تێڕوانینە لای خەڵكی كوردستان هەنگاوێكی یەكجار پۆزەتیڤە و یارمەتیدەرێكی گرنگیشە بۆ حكوومەتی هەرێم كە لەسەر زەمینەیەكی رەخساو بڕیار بدات بازنەی بەشداری لە پلانداداندا فراوان بكات.

هەڵبەت پڕۆسەی پلاندانان دابەشی سەر چەند قۆناغێك دەبێت، بۆیە لە راپرسییەكەدا ئەم پۆلینەیش بە گرینگ زانراوە و پرسیار لە بەشداربووەكان كراوە كە حكوومەت بیرۆكەی پڕۆژەیەكی هەبوو ( بۆ نموونە: دروستگردنی شەقامێك، كارگەیەك، بازاڕێك، قوتابخانەیەك، نەخۆشخانەیەك و.....هتد) بە رای ئێوە لە چ قۆناغێكی پڕۆژەكە دا باشتر وایە ڕای خەڵك وەرگرێ؟ لە كاتی داڕشتنی پلانی پڕۆژەكەدا؟ لە هەڵبژاردنی شوێنی جێبەجێكردندا؟ لە كاتی جێبەجێكردندا؟ لە هەموو قۆناغەكاندا؟

لە خشتەی ژمارە (١١) دەردەكەوێ كە (40.8%) پێیان باشە لە قۆناغی داڕشتنی پلانی پڕۆژەكاندا بەشدارییان پێ بكرێ.

(9.2%) پێیان باشە لە قۆناغی هەڵبژاردنی شوێنی جێبەجێكردنی پڕۆژەكەدا بەشدار بن. (3.4%) پێیان باشە لە كاتی جێبەجێكردنی پڕۆژەكەدا بەشدار بن و زۆرینەیش (46.6%) پێیان باشە لە هەموو ئەو قۆناغانەدا رای خەڵك وەرگیرێ و بەشدارییان پێ بكرێ.

Share this post